Top 5 # Xét Nghiệm Thăm Dò Chức Năng Thận Xem Nhiều Nhất, Mới Nhất 1/2023 # Top Trend | Theindochinaproject.com

Xét Nghiệm Thăm Dò Chức Năng Thận

Xét nghiệm thăm dò chức năng thận

1. Thăm dò chức năng lọc của cầu thận.

1.1. Đo mức lọc cầu thận qua tính độ thanh thải creatinin nội sinh

1.1.1. Ý nghĩa và nguyên lý:

Trong lâm sàng, người ta đo mức lọc cầu thận (MLCT, còn gọi là clearance) qua tính độ thanh thải creatinin nội sinh, là phương pháp hữu hiệu có giá trị quan trọng trong chẩn đoán xác định suy thận và giai đoạn suy thận. Độ thanh thải creatinin nội sinh là cơ sở cho chọn phương pháp điều trị phù hợp (độ I đến độ III a là điều trị bảo tồn, từ độ III b trở đi phải điều trị thay thế: lọc máu chu kỳ hay ghép thận).

Creatinin nội sinh trong huyết thanh là sản phẩm giáng hoá cuối cùng của creatinin được lọc qua cầu thận, nhưng không bị tái hấp thu và rất ít được bài tiết ở ống thận, nên creatinin bài xuất không chịu ảnh hưởng của lượng nước tiểu. Do đó lượng creatinin huyết thanh không thay đổi trong ngày và lượng creatinin nội sinh tương ứng với mức lọc cầu thận (glomerular filtratron rate).

Ở người bình thường, nồng độ creatinin huyết thanh là 44 – 106 mmol/l, tương ứng với 0, 8 – 1, 2mg/dl (mg%) và mức lọc cầu thận là 80 – 120ml/phút. Khi suy thận, tùy từng giai đoạn mà có mức lọc cầu thận giảm và lượng creatinin tăng tương ứng trong huyết thanh.

1.1.2. Phương pháp tiến hành

– Thường gom nước tiểu 24h (nêu ở phần 1) hoặc cũng có thể tùy điều kiện để gom nước tiểu 3h, 6h, 12h để tính số lượng nước tiểu trong một phút.

– Lấy 20ml nước tiểu vào ống nghiệm gửi đi định lượng creatinin niệu. Thường nên kết hợp với xét nghiệm protein niệu, urê niệu, áp lực thẩm thấu và điện giải để giúp cho theo dõi và điều trị.

– Lấy 3ml máu cho vào ống nghiệm gửi đi định lượng creatinin máu. Thường cũng cho kết hợp xét nghiệm urê máu, điện giải, kiềm-toan để theo dõi và có phương pháp điều trị phù hợp.

1.1.3. Tính mức lọc cầu thận (MLCT)

Ucr ´ V (ml/phút) 1, 73

Pcr S

MLCT: hệ số thanh thải creatinin nội sinh (ml/phút).

Ucr: nồng độ creatinin trong nước tiểu (mmol/l, cần đổi ra mmol/l để dùng đơn vị

với creatinin máu).

Pcre: nồng độ creatinin trong máu (mmol/l).

V (ml/ph): thể tích nước tiểu/phút (ml/ph).

1, 73: diện tích da trên cơ thể của một người Âu Châu chuẩn (chưa có thông số cho

người Việt Nam),

S: diện tích da trên cơ thể bệnh nhân (m 2) theo bảng Dubois. Đối chiếu chiều cao

cân nặng sẽ cho kết quả diện tích da.

Trong thực tế thường chỉ tính mức lọc cầu thận theo công thức sau:

Ucr ´ V

Pcr

Ở người bình thường MLCT là 120 ml/phút. Khi MLCT < 60 ml/phút là có suy

thận.

1.2. Tính MLCT với người lớn tuổi dựa vào nồng độ creatinin máu, tuổi, cân nặng, theo công thức của Cockroft và Gault (1976):

(140 – tuổi) ´ cân nặng cơ thể (kg)

72 ´ creatinin huyết thanh (mg/dl)

Phương pháp này không chính xác bằng phương pháp gom nước tiểu 24h.

Số lượng ước đoán hệ số thanh thải creatinin nội sinh cho kết quả cao hơn hệ số thanh thải creatinin nội sinh thực ở bệnh nhân suy thận. Suy thận càng nặng thì độ chênh lệch càng lớn, vì sự bài tiết creatinin ở ống thận tăng và mất creatinin qua ruột. Thêm vào đó là về độ tuổi 35 trở lên thì mức lọc cầu thận giảm dần cho đến ngoài độ tuổi 50 thì số lượng nephron giảm từ 1-30%. Trong khi đó, ở trẻ em thì nồng độ creatinin tăng dần do khối lượng cơ tăng theo tuổi. Do vậy, sử dụng công thức trên sẽ có thể dẫn đến đánh giá sai mức lọc cầu thận.

Cho nên, phương pháp này chỉ làm cho những trường hợp đặc biệt (không thể gom được nước tiểu trong 24h) và kết quả của nó về mức lọc cầu thận không thể là cơ sở chính để chẩn đoán và chỉ định điều trị (lọc máu hay ghép thận).

Chú ý: Phương pháp ước lượng này với nữ giới phải trừ 15% vì khối lượng cơ ở nữ thấp hơn nam. Đây cũng là lý do phức tạp, nên người ta ít sử dụng phương pháp này.

Bảng 7. Phân chia giai đoạn suy thận dựa vào MLCT và nồng độ creatinin máu.

2. Thăm dò chức năng ống thận.

Người ta thăm dò chức năng ống thận bằng đánh giá khả năng cô đặc nước tiểu.

2.1. Nguyên lý và ý nghĩa:

Dịch lọc cầu thận khi đi qua hệ thống ống thận, thông qua quá trình tái hấp thu và bài tiết sẽ được cô đặc hoặc hoà loãng để áp suất thẩm thấu dịch lọc ngang với mức thẩm thấu huyết tương (khoảng gần 300 mosmol/kg nước). Bình thường, nước tiểu được cô đặc gấp 2 – 3 lần, có thể tối đa gấp 4 lần (600 – 1200 mosmol/kg nước). Khi có tổn thương ống thận và kẽ thận, nước tiểu không được cô đặc và hậu quả là tỷ trọng nước tiểu giảm. Khi tỷ trọng nước tiểu giảm là thể hiện chức năng ống thận giảm sút. Trong lâm sàng người ta dùng chỉ số này để phát hiện một số bệnh:

– Bệnh ống thận và kẽ thận: hoại tử ống thận cấp, viêm kẽ thận do uống nhiều thuốc giảm đau, viêm thận – bể thận cấp và mãn, bệnh nang tủy thận…

– Đái tháo nhạt.

– Suy thận cấp (giai đoạn đái nhiều).

– Suy thận mãn…

2.2. Các phương pháp đánh giá chức năng cô đặc của ống thận

2.2.1. Đo tỷ trọng nước tiểu bằng tỷ trọng kế:

+ Ý nghĩa và nguyên lý:

Là đo trọng lượng của chất hoà tan trong một đơn vị thể tích nước bằng tỷ trọng kế.

+ Phương pháp tiến hành:

– Đo tỷ trọng nước tiểu bằng tỷ trọng kế ở nhiệt độ chuẩn là 16 oC. Khi nhiệt độ tại vị trí đo tăng lên cứ 3 oC thì số đo giảm xuống 0, 001. Khi nhiệt độ giảm 3 o C thì số đo phải tăng 0, 001. Cho nên cần đối chiếu với nhiệt độ phòng để trừ hoặc thêm vào.

– Mẫu nước tiểu: lấy 50 ml nước tiểu tươi vào buổi sáng đổ vào bình trụ nhỏ, nhúng tỷ trọng kế vào (chú ý không đo ngay sau khi đái, mà phải để ít phút cho nhiệt độ nước tiểu bằng nhiệt độ phòng). Trước khi đo cần xem nhiệt độ phòng, chuẩn tỷ trọng kế trong nước cất để đề phòng sai số (nếu tỷ trọng kế chuẩn tốt khi để trong bình chứa nước cất, số đo tỷ trọng kế phải là 1 với nhiệt độ phòng là 16 o C).

– Đo: đọc số đo ở tỷ trọng kế ngập nước với nhiệt độ phòng (cộng vào hay trừ đi).

– Những yếu tố gây sai số: nước tiểu có nhiều protein, glucose, chất cản quang (chụp UIV tĩnh mạch thận) hoặc dùng chất khử khuẩn lau tỷ trọng kế.

+ Đánh giá kết quả:

Bình thường, tỷ trọng nước tiểu đầu tiên vào buổi sáng từ 1, 018 trở lên là khả năng cô đặc nước tiểu tốt.

2.2.2. Đo áp suất thẩm thấu nước tiểu bằng máy đo thẩm thấu với mẫu nước tiểu sáng sớm

+ Nguyên lý và phương pháp:

Đo độ hạ băng điểm của chất dịch, dùng máy đo thẩm thấu sẽ cho kết quả áp lực thẩm thấu của chất đó tương ứng với độ hạ băng điểm của dung dịch cần đo tính ra mosmol trong 1 kg nước, không phụ thuộc vào điện thế, kích thước, trọng lượng của tiểu phân chất hoà tan trong dung dịch.

Độ hạ băng điểm

(mosmol/kg nước) 0, 00186

Đây là phương pháp đơn giản, dễ áp dụng có giá trị trong chẩn đoán.

+ Cách tiến hành: Bệnh nhân ăn uống sinh hoạt bình thường, tối hôm trước không được dùng các chất có tác dụng lợi tiểu, trước khi đi ngủ phải đi tiểu hết bãi, trong đêm không được uống thêm nước, không được truyền dịch. Nước tiểu đầu tiên sáng sớm lúc ngủ dậy, được đựng trong bô sạch lấy 1ml để đo độ thẩm thấu.

+ Đánh giá kết quả: Nếu độ thẩm thấu ³ 600 mosmol/kg nước là khả năng cô đặc nước tiểu của thận bình thường. Nếu độ thẩm thấu < 600 mosmol/kg nước khả năng cô đặc nước tiểu giảm. Muốn đánh giá chính xác phải làm xét nghiệm lại 3 lần.

2.2.3. Nghiệm pháp Zimniski:

Là phương pháp đo trực tiếp số lượng và tỷ trọng nước tiểu nhiều lần trong 24h để đánh giá chức năng ống thận.

+ Tiến hành:

Ngày làm xét nghiệm, bệnh nhân vẫn ăn uống và sinh hoạt bình thường.

Nghiệm pháp: lấy 8 mẫu nước tiểu/24h, cách 3h lấy một mẫu để đo số lượng và tỷ trọng nước tiểu của mỗi mẫu: 6h bệnh nhân đi đái bỏ, sau đó cứ cách 3h: 9, 12, 15, 18, 21, 24, 3, 6h sáng hôm sau).

+ Đánh giá kết quả:

Trong các mẫu nước tiểu phải có một mẫu có tỷ trọng ³ 1, 025 (thường mẫu 24h, 3h).

Các mẫu không có hiện tượng đồng tỷ trọng (chênh lệch tỷ trọng không đáng kể).

Số lượng nước tiểu các mẫu trong ngày nhiều hơn ban đêm (thường gấp 2 lần).

Khả năng cô đặc nước tiểu giảm:

Không có mẫu nào có tỷ trọng ³ 1, 025.

Các mẫu có hiện tượng đồng tỷ trọng.

Số lượng nước tiểu ban đêm nhiều hơn ngày.

2.2.4. Nghiệm pháp nhịn khát của Volhard

+ Phương pháp tiến hành: Buổi sáng, cho bệnh nhân đi tiểu hết bãi, từ đó không được uống nước (các bữa ăn sáng, trưa, tối phải ăn chế độ ăn khô bằng bánh mỳ), lượng nước ăn-uống-tiêm truyền không quá 500ml/24h. Nghiệm pháp này chỉ đạt yêu cầu với chế độ nhịn khát nghiêm ngặt sao cho: thời gian nhịn khát cần đạt 18h mà cân nặng bệnh nhân phải giảm 3-5% so với trước khi làm nghiệm pháp.

Cứ 3h đo số lượng và độ thẩm thấu hoặc tỷ trọng nước tiểu một lần.

+ Nhận định và đánh giá kết quả:

– Bình thường:

Số lượng nước tiểu các mẫu giảm dần theo thời gian.

Có một mẫu nước tiểu có độ thẩm thấu đạt ³ 800 mosmol/kg nước (hoặc tỷ

trọng ³ 1, 025).

– Khả năng cô đặc nước tiểu của thận giảm khi:

Số lượng nước tiểu các mẫu xấp xỉ bằng nhau.

Không có mẫu nước tiểu nào có độ thẩm thấu ³ 800 mosmol/kg nước (hoặc tỷ

trọng ³ 1, 025).

Ngoài ra còn một số phương pháp khác để thăm dò chức năng ống thận, như phương pháp đo hệ số thanh thải nước tự do, nghiệm pháp hạn chế nước, nghiệm pháp tiêm arginin vasopresin (AVP) nhưng ít được sử dụng.

Tác phẩm, tác giả, nguồn

BÁCH KHOA Y HỌC

Tác giả: Bác sĩ Đa Khoa Lê Đình Sáng; Trường Đại Học Y Khoa Hà Nội, khóa 2005-2011.

Email: Lesangmdgmail.com

Nguồn: Nhiều nguồn, chi tiết xem bài giới thiệu

CẢNH BÁO: Không có chuyên môn, không phải là nhân viên y tế, bạn không được phép tự sử dụng những thông tin có trong cuốn sách này để chẩn đoán và điều trị.

Xét Nghiệm Thăm Dò Chức Năng Tim Mạch

Published on

1. XEÙT NGHIEÄM THAÊM DOØ CHÖÙC NAÊNG TIM MAÏCH PGS TS Tröông Quang Bình ÑHYD TP HCM

2. Phöông tieän duøng trong chaån ñoaùn beänh tim maïch. ‟ Ñieän taâm ñoà. ‟ Sieâu aâm tim ‟ Ñieän taâm ñoà gaéng söùc. ‟ Sieâu aâm tim gaéng söùc. ‟ Xaï hình töôùi maùu cô tim ‟ Chuïp CT Scan. ‟ Chuïp MRI ( coäng höôûng töø) ‟ Chuïp MSCT ( 16 laùt caét, 64 laùt caét). ‟ Chuïp maïch maùu baèng maùy DSA.

3. Ñieän taâm ñoà

4. Möùc ñoä caàn thieát  Coù khoa tim maïch laø coù maùy ECG.  Quan troïng nhaát laø trong lónh vöïc RLNT.  Quan troïng thöù hai laø beänh ÑM vaønh  Coù theå giuùp theâm trong chaån ñoùan phì ñaïi nhó, thaát …

5. Moät ECG thöôøng qui

6. Saturday, July 29, 2017 ECG RLN

7. Saturday, July 29, 2017 ECG RLN VENTRICULAR EXTRASYSTOLE

8. Saturday, July 29, 2017 ECG RLN RỐI LOẠN NHỊP TIM NHỊP ĐẾN SỚM NHỊP NHANH NHỊP CHẬM KHOẢNG NGHỈ LOẠN NHỊP HOÀN TOÀN KHÔNG CÒN HÌNH DẠNG PHỨC BỘ QRST KIỂM TRA

10. Saturday, July 29, 2017 ECG RLN

12. Söï hieän dieän cuûa 3 vuøng khi taéc ÑM vaønh

13. NMCTC vuøng tröôùc

16. Exercise Stress Test ECG gaéng söùc

17. NPGS döông tính

18. ECG response during ischemia

19. X quang tim phoåi  Hình daïng, ñoä lôùn cuûa tim  Tuaàn hoøan phoåi noùi leân chöùc naêng tim.  X quang ngöïc nghieâng cho theâm thoâng tin veà boùng tim.  Caùc cung tim raát quan troïng trong beänh tim baåm sinh

21. TRUNCUS ARTERIOSUS

22. SIEÂU AÂM TIM Sieâu aâm tim qua thaønh ngöïc Sieâu aâm maïch maùu Sieâu aâm tim qua thöïc quaûn Sieâu aâm tim gaéng söùc

23. Sieâu aâm tim, maïch maùu  Cho thoâng tin veà: – Hình daïng: meùo, troøn, vuoâng … – Kích thöôùc: lôùn, nhoû, – hoïat ñoäng: maïnh, yeáu, di doäng nhieáu, ít – Chöùc naêng: co boùp toát, keùm… – Doøng chaûy: maïnh, yeáu, ngöôïc doøng … cuûa tim, maïch maùu, doøng maùu

25. Mitral regurgitation : Investigation

26. Pericardial effusion

27. Sieâu aâm qua thöïc quaûn

28. Sieâu aâm qua thöïc quaûn

29. Sieâu aâm qua thöïc quaûn

30. Sieâu aâm qua thöïc quaûn

31. * Xem file SA qua thöïc quaûn * ..video

32. Haïn cheá „ * Khoâng qua ñöôïc caáu truùc xöông, ñoùng voâi. „ * BN coù khoaûng lieân söôøn heïp: khoù khaên cho BS „ * “Khoâng khí laø keû thuø cuûa SA”: COPD khoù cho hình aûnh roõ vaø ñeïp. „ * Overuse.

33. SAÂT GAÉNG SÖÙC.

34. SAÂT GAÉNG SÖÙC „ SAT gaéng söùc ñöôïc chia ra laøm 2 loïai chính: gaéng söùc theå löïc vaø gaéng söùc baèng thuoác. Caùc daïng gaéng söùc khaùc nhö laø gaéng söùc taâm lyù hay taïo nhòp tim nhanh ít ñöôïc duøng..

35. 37 B-mode Ultrasound Reproduced with permission from Kastelein, JJP et al. Am Heart J 2005;149:234-239.

36. 38 Carotid Intima Medial Thickness

37. 39 Korean software (KS) for IMT measurement IT MT IMTIT MT IMT

38. 40 Ñoaïn chung (CCA) Xoang ñoäng maïch caûnh ELVA toång hôïp: (IMTmean bulb + IMTmean CCA):2 Wiklund O et al. Stroke 2002;33:572-577 Hình aûnh sieâu aâm ñoäng maïch caûnh

39. Chuïp caét lôùp ñieän toùan (CT)  Chuïp caét lôùp tim, maïch maùu 64 laùt caét vaø taïo hình 3D

40. Chuïp CT scan ña lôùp caét (16 hoaëc 64 laùt caét) „ Chuïp CT loaïi thöôøng: ít aùp duïng cho tim vì tim khoâng ñöùng yeân cho neân khoù döïng laïi hình aûnh. „ Khi thöïc hieän caùc laùt caét CT nhanh vaø raát gaàn nhau thì coù theå ghi nhaân ñöôïc hình aûnh cuûa tim. „ CT scan loaïi 16 laùt caét thöôøng chæ ghi nhaän tình traïng voâi hoùa vaø töø ñoù suy ra tình traïng toån thöông ÑM vaønh.

41. 52 Computed Tomographic Angiography

42. 56 Magnetic Resonance Image (MRI) of a Stenotic Carotid Artery Bifurcation left carotid artery bifurcation with an atherosclerotic plaque with a necrotic core relatively normal artery Chu B et al. Stroke 2004;8:2444-2448.

44. 58 Ví dụ thay đổi thành phần mảng xơ vữa sau 2 năm Hình ảnh MRI biểu diễn bằng 3D Baseline Rosuvastatin 40 mg† Yellow=lipid rich necrotic core; red=vessel lumen; light orange=outer wall; purple=calcification; MRI=magnetic resonance imaging †Personal communication Kerwin W et al. Top Magn Reson Imaging 2007; 18: 371-378

45. 59 Xem file MRI

46. 60 Comparison of Atherosclerosis Imaging Techniques1,2 Imaging Modality Invasive Ionizing Radiation Target of Imaging Test Variability Coronary angiography Yes Yes Coronary lumen High IVUS Yes Yes Coronary plaque burden Low Coronary calcium No Yes Coronary calcification Low to moderate CT angiography No Yes Coronary plaque, calcification Low to moderate B mode ultrasound No No Carotid wall IMT and plaque Low to moderate High-resolution CV MRI No No Arterial walls & lumens, and plaque composition & burden Low 1. Adapted with permission from Taylor A, et al. Atherosclerosis. 2005;180:1-10; 2. Crouse JR. J Lipid Res. 2006;47:1677-1699.

47. Xaï hình töôùi maùu cô tim. „ * Xaï hình töôùi maùu cô tim laø gaén chaát ñoàng vò phoùng xaï vaøo cô tim vaø duøng maùy ghi hình caùc chaát phoùng xaï ñeå coù theå xem hình daïng cuûa cô tim, xem hoaït ñoäng cuûa töøng vuøng cuûa cô tim. „ *Thoâng qua löôïng phoùng xaï trong buoàng tim maø coù theå tính toaùn ñöôïc tình traïng co boùp cuûa cô tim, chöùc naêng bôm maùu cuûa cô tim.

48. Xaï hình töôùi maùu cô tim.

49. Xaï hình töôùi maùu cô tim.

50. THUÛ THUAÄT DSA CHAÅN ÑOÙAN BEÄNH TIM MAÏCH

51. Nhoùm beänh tim baåm sinh  Thoâng tim chaån ñoùan  Can thieäp ñieàu trò – Coøn oáng ÑM – Thoâng lieân nhó – Thoâng lieân thaát – Heïp van ÑM phoåi – Heïp eo ÑM chuû

52. Khaûo saùt ÑM vaønh

53. ÑM vaønh traùi bò taéc

54. ÑM vaønh phaûi bình thöôøng

55. Minh hoïa 1 ca can thieäp ÑM vaønh/ NMCT caáp

56. Cho daây daãn vaø boùng qua choå taéc

57. Nong boùng

58. Chuïp kieåm tra sau nong boùng

59. Nong boùng ôû nhaùnh phuï

60. Nong boùng ôû nhaùnh phuï

61. Chuïp kieåm tra sau nong boùng

62. Ñöa stent vaøo choå bò taéc

63. Bung stent

64. Chuïp kieåm tra sau bung stent

65. Chuïp kieåm tra sau bung stent

66. Caùc khaû naêng khaùc cuûa DSA  ..video soi hoïat ñoäng cuûa van tim, chuïp buoàng tim

67. Minh hoïa can thieäp ÑM chaäu

68. Bung stent

69. Ñöa stent vaøo

70. Bung stent

71. Keát quaû cuoái cuøng

72. Nhoùm RLNT  Ñaët maùy taïo nhòp taïm thôøi, vónh vieãn  Ñaët maùy phaù rung töï ñoäng  Ñaët maùy 3 buoàng taïo ñoàng boä thaát  Thaêm doø ñieän sinh lyù tim  Caét ñoát baèng soùng cao taàn

73. Phaàn meàm thaêm doø dieän sinh lyù tim  

74. Hình maøn aûnh ECG cuûa phaàn meàm EP.

75. Recent ICD Technologies: Integrated Atrial Therapies Atrium & Ventricle  Bradycardia sensing  Bradycardia pacing Atrium  Atrial tachyarrhythmia prevention  Antitachycardia pacing  Cardioversion Ventricle  VT prevention  Antitachycardia pacing  Cardioversion  Defibrillation

77. Phöông phaùp sieâu aâm noäi maïch Proximal Fiduciary Site Proximal Fiduciary Site Distal Fiduciary Site Distal Fiduciary Site Atheroma volume = ∑Sipahi et al. J Nucl Cardiol 2006 ;13:91-6

78. 104 Lumen Area EEM Area Atheroma Area Ultrasound Determination of Atheroma Area Precise Planimetry of EEM and Lumen Borders with Calculation of Atheroma Cross-sectional Area

79. 105 Keát luaän  Hieän nay coù raát nhieàu phöông tieän chaån ñoùan, ñaùnh giaù beänh tim maïch.  Naém ñöôïc öu ñieåm, nhöôïc ñieåm cuûa töøng bieän phaùp laø ñieàu quan troïng.  Traùnh laïm duïng caùc XN kyõ thuaät cao, xaâm laán  Laøm chuû ñöôïc caùc phöông tieän chaån ñoùan seõ taêng theâm naêng löïc chaån ñoùan, ñieàu trò cho beänh nhaân

80. Chaân thaønh caûm ôn söï theo doõi cuûa quí vò

81. Ñöa stent vaøo choå heïp

82. Bung stent

83. Bung stent xong

84. Nong boùng ñeå môû ñöôøng

85. Chuïp kieåm tra vò trí stent

86. Nong boùng sau bung stent

Các Nghiệm Pháp Thăm Dò Chức Năng Cầu Thận

PGS.TS. Hà Hoàng Kiệm, BV 103, HVQY.

1. MỞ ĐẦU

Thận là cơ quan có ý nghĩa sinh tồn đối với cơ thể. Thận có hai nhiệm vụ lớn là bài tiết và nội tiết, suy cho cùng thận là cơ quan có vai trò điều hòa cân bằng nội môi của cơ thể. Để thực hiện vai trò đó, thận có rất nhiều chức năng. Vì vậy, cũng có nhiều nghiệm pháp khác nhau để thăm dò chức năng thận. Mỗi nghiệm pháp chỉ phản ánh một vài chức năng, mà không phản ánh được toàn bộ chức năng thận. Các nghiệm pháp thăm dò chức năng thận rất có giá trị, nhưng các nghiệm pháp này còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, không những của thận mà còn của các yếu tố ngoài thận. Vì vậy, cần chú ý đặc điểm này khi phân tích kết quả của nghiệm pháp.

2. CÁC NGHIỆM PHÁP THĂM DÒ CHỨC NĂNG LỌC MÁU CỦA CẦU THẬN

Đo mức lọc cầu thận là nghiệm pháp quan trọng nhất để thăm dò chức năng lọc máu của cầu thận. Mức lọc cầu thận viết tắt là GFR (glomerular filtration rate) được định nghĩa là thể tích dịch lọc ban đầu (nước tiểu đầu) được cầu thận lọc trong một đơn vị thời gian. Đơn vị của mức lọc cầu thận thường dùng là ml/phút, nhưng đo trực tiếp mức lọc cầu thận không thể thực hiện được trong lâm sàng, mà phải đo gián tiếp qua hệ số thanh thải của một số chất.

Hệ số thanh thải của một chất là số millilit huyết tương khi đi qua thận được thận lọc sạch chất đó, nghĩa là lượng huyết tương này sau khi đi qua thận thì ở tĩnh mạch thận không còn chất đó. Người ta biết rằng, nếu một chất thỏa mãn các điều kiện:

+ Không bị chuyển hóa trong cơ thể

+ Được lọc tự do qua cầu thận

+ Không bị ống thận hấp thu hay bài tiết

Thì có hệ số thanh thải đúng bằng mức lọc cầu thận, và có thể dùng để xác định mức lọc cầu thận. Nếu một chất thỏa mãn các điều kiện trên thì số lượng chất đó được lọc ra nước tiểu đầu đúng bằng lượng được bài xuất ra nước tiểu, nghĩa là Cs x Ps = Us x V. Do đó công thức để tính hệ số thanh thải của một chất là:

Trong đó: s (substance) là chất dùng để đo hệ số thanh thải; Cs (clearance) là hệ số thanh thải của chất s (ml/ph); Us (urine) là nồng độ của chất s trong nước tiểu; V (volume) là thể tích nước tiểu trong một phút (ml/ph); Ps (plasma) là nồng độ chất s trong huyết tương.

Inulin là chất lý tưởng nhất để đo mức lọc cầu thận, ngoài ra có thể dùng manitol hay natri thiosulphat. Nhưng kỹ thuật đo hệ số thanh thải của ba chất trên phức tạp, nên ít được sử dụng trong lâm sàng. Trong thực hành lâm sàng, người ta thường sử dụng phương pháp đo hệ số thanh thải creatinin nội sinh để đánh giá mức lọc cầu thận.

2.1. Đo hệ số thanh thải inulin

Inulin là một polyme của đường fructose, có đặc điểm không độc, không bị chuyển hóa khi đưa vào cơ thể, trọng lượng phân tử là 5000 Da nên được lọc tự do qua cầu thận, hoàn toàn không bị ống thận tái hấp thu hoặc bài tiết. Với các đặc điểm trên, nên inulin là chất lý tưởng nhất được dùng để đo mức lọc cầu thận. Hệ số thanh thải inulin đúng bằng mức lọc cầu thận.

Khi pha inulin nồng độ cao 100 g/l, dung dịch có chứa một lượng nhỏ fructose tự do. Hiện nay chất tổng hợp giống inulin là fructosan có ưu điểm hơn inulin là dễ hòa tan trong nước ở nhiệt độ phòng, được dùng thay thế cho inulin. Định lượng inulin trong huyết thanh và nước tiểu đều dựa trên nguyên lý thủy phân inulin và định lượng fructose theo phương pháp enzym.

Kỹ thuật đo hệ số thanh thải inulin thường dùng là phương pháp truyền tĩnh mạch liên tục hai giai đoạn.

+ Giai đoạn 1: pha 30 ml inulin 10% vào 250 ml dung dịch natri clorua 0,9%, truyền tĩnh mạch tốc độ 20 ml/ph. Mục đích để đạt nhanh nồng độ inulin trong huyết thanh tới 0,18-0,25 g/l.

+ Giai đoạn 2: tiếp theo giai đoạn 1, pha 70 ml inulin 10% vào 500 ml dung dịch natri clorua 0,9%, truyền tĩnh mạch với tốc độ 4 ml/ph. Mục đích để duy trì nồng độ inulin trong huyết thanh ổn định.

Trước khi bắt đầu giai đoạn 1, đặt thông bàng quang qua niệu đạo. Sau khi bắt đầu giai đoạn 2 được 20 phút, tháo kiệt nước tiểu trong bàng quang bỏ đi và bơm vào trong bàng quang một ít không khí. 20 phút sau lấy hết nước tiểu trong bàng quang, đo thể tích rồi tính ra số ml/phút. Ngay sau khi lấy nước tiểu, lấy 2 ml máu và 5 ml nước tiểu để định lượng inulin. Tính hệ số thanh thải inulin theo công thức (1).

Giá trị bình thường của hệ số thanh thải inulin là 125±30 ml/ph.

2.2. Đo hệ số thanh thải manitol

Manitol cũng là chất lý tưởng để đo mức lọc cầu thận. Để đo hệ số thanh thải manitol, cũng sử dụng phương pháp truyền tĩnh mạch hai giai đoạn.

+ Giai đoạn 1: pha 80 ml dung dịch manitol 25% vào 250 ml dung dịch natri clorua 0,9%, truyền tĩnh mạch tốc độ 20 ml/ph.

+ Giai đoạn 2: tiếp theo giai đoạn 1, pha 80 ml dung dịch manitol 25% vào 500ml dung dịch natri clorua 0,9%, truyền tĩnh mạch tốc độ 4 ml/ph.

Thu mẫu nước tiểu và mẫu máu giống như phương pháp đo hệ số thanh thải inulin. Tính hệ số thanh thải manitol theo công thức (1).

Giá trị bình thường của hệ số thanh thải manitol bằng hệ số thanh thải inulin và bằng 125±30 ml/ph.

2.3. Đo hệ số thanh thải natri thiosulphat

Natri thiosulphat được cầu thận lọc dễ dàng, chỉ được ống thận bài tiết rất ít. Lượng natri thiosulphat được ống thận bài tiết là không đáng kể, ngay cả khi nồng độ trong huyết thanh lớn hơn 0,2g/l.

Kỹ thuật đo hệ số thanh thải natri thiosulphat như sau: tiêm tĩnh mạch 12g natri thiosulphat dung dịch 20%. Trước khi tiêm, đặt thông bàng quang qua niệu đạo, tháo hết nước tiểu trong bàng quang bỏ đi. Sau tiêm 40 ph, lấy hết nước tiểu trong bàng quang và lấy mẫu máu. Sau đó cứ 20 phút lấy mẫu cả nước tiểu và máu một lần, tổng số 4-5 lần. Các mẫu được đo số lượng nước tiểu rồi tính ra ml/phút, và định lượng nồng độ natri thiosulphat trong các mẫu máu và nước tiểu. Tính hệ số thanh thải natri thiosulphat theo công thức (1) của từng lần lấy mẫu, kết quả là số trung bình của các lần lấy mẫu. Tỉ số giữa hệ số thanh thải natri thiosulphat và hệ số thanh thải inulin là 1,03.

2.4. Đo hệ số thanh thải creatinin nội sinh

1937 Popper và Mandel để xuất hệ số thanh thải creatinin nội sinh gần bằng mức lọc cầu thận, xét nghiệm này nhanh chóng trở nên thông dụng trong lâm sàng vì kỹ thuật đơn giản.

Creatinin là sản phẩm thoái biến của creatin của cơ, không có vai trò của enzym. Creatin được gan tổng hợp và tích trữ ở cơ, tổng lượng creatin trong cơ thể khoảng 100g, lượng creatin trong cơ chiếm 98% lượng creatin của cơ thể, nên có thể coi cơ là bể chứa creatin của cơ thể. Chỉ có một lượng nhỏ creatin có nguồn gốc từ thức ăn, lượng thịt trong thức ăn cung cấp khoảng 0,6-0,8g creatin/24 giờ. Có 1,6% lượng creatin trong cơ thể được chuyển hóa để tạo thành creatinin mỗi ngày. Do đó, nồng độ creatinin trong máu không phụ thuộc vào chế độ ăn mà chỉ phụ thuộc vào khối lượng cơ của cơ thể.

+ Lấy nước tiểu 24 giờ, đo thể tích và tính ra ml/ph. Lấy 5 ml nước tiểu trong mẫu nước tiểu 24 giờ để định lượng nồng độ creatinin.

+ Lấy 2 ml máu vào lúc kết thúc lấy nước tiểu 24 giờ để định lượng nồng độ creatinin.

+ Tính hệ số thanh thải creatinin nội sinh theo công thức (1) nhưng có điều chỉnh vì nồng độ creatinin huyết thanh phụ thuộc vào khối lượng cơ bằng cách nhân công thức (1) với 1,73/S. Trong đó 1,73 là diện tích trung bình (m 2) bề mặt cơ thể của người Châu Âu; S (surface) là diện tích (m 2) bề mặt cơ thể của bệnh nhân.

Giá trị bình thường của hệ số thanh thải creatinin nội sinh là 120±30ml/ph.

2.4.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến kết quả

+ Phương pháp đo nồng độ creatinin, đặc biệt đối với huyết thanh: thông thường, nồng độ creatinin được đo bằng phương pháp Jaffe, phản ứng tạo ra phức hợp picrat-creatinin có màu vàng. Đo tốc độ tạo ra phức hợp màu để tính nồng độ creatinin. Vì huyết thanh có màu sắc giống hệt màu sắc mà phản ứng tạo ra, trong khi màu sắc nước tiểu không như vậy, làm cho nồng độ creatinin trong huyết thanh đo được cao hơn giá trị thực. Do đó hệ số thanh thải reatinin nội sinh theo tính toán sẽ thấp hơn giá trị thực. Ảnh hưởng của màu sắc huyết thanh sẽ là đáng kể, khi nồng độ creatinin huyết thanh thấp. Nếu định lượng creatinin theo phương pháp enzym hoặc kỹ thuật sắc ký chất lỏng cao áp HPLC (high performance liquid chromatography), thì nồng độ creatinin huyết thanh không bị ảnh hưởng bởi yếu tố trên.

+ Bài tiết creatinin của ống thận: bình thường, ống lượn xa bài tiết một lượng nhỏ creatinin, lượng creatinin được ống thận bài tiết là không đáng kể khi nồng độ creatinin máu trong giới hạn bình thường. Nhưng khi nồng độ creatinin máu tăng cao, lượng creatinin được ống thận bài tiết là đáng kể, làm cho hệ số thanh thải creatinin cao hơn hệ số thanh thải inulin. Bình thường, tỉ số giữa hệ số thanh thải creatinin/hệ số thanh thải inulin là 1,1-1,2 ở người lớn, và 0,98-1,0 ở trẻ em. Tỉ số này tăng dần khi mức lọc cầu thận giảm, khi nồng độ creatinin trong máu tăng tới một mức độ nào đó sẽ làm cho tỉ số trên bằng hoặc lớn hơn 2. Một số chất ức chế bài tiết creatinin ở ống thận, làm tăng creatinin huyết thanh, do đó làm hệ số thanh thải creatinin giảm, chẳng hạn spironolacton, triamteren, amilorit, probenecid, cimetidin, trimetoprim.

+ Mức độ chính xác của thu thập nước tiểu 24 giờ: thu thập mẫu nước tiểu 24 giờ thiếu chính xác sẽ làm sai lệch kết quả khi tính hệ số thanh thải creatinin nội sinh. Đây là yếu tố dễ mắc phải nhất, làm sai lệch kết quả trong lâm sàng. Do đó phải làm kiệt nước tiểu trong bàng quang khi bắt đầu và kết thúc lấy mẫu, và phải thu gom đầy đủ toàn bộ nước tiểu trong thời gian lấy mẫu. Để kết quả được chính xác, tốt nhất là lấy mẫu nước tiểu 24 giờ, trong một số trường hợp có thể lấy mẫu 6 giờ, 12 giờ.

+ Điều chỉnh hệ số thanh thải theo diện tích bề mặt cơ thể: hệ số thanh thải creatinin cần được điều chỉnh cho chính xác hơn theo diện tích bề mặt cơ thể, lấy theo diện tích trung bình của bề mặt cơ thể người Châu Âu là 1,73 m 2. Diện tích bề mặt cơ thể được tính theo hai cách:

– Sử dụng bảng Dubois bằng cách đối chiếu chiều cao, cân nặng.

– Sử dụng công thức tính của Haycock (1978)

Trong đó S (surface) là diện tích bề mặt cơ thể (m 2); W (Weight) là trọng lượng cơ thể (kg); h (high) là chiều cao (cm).

2.5. Ước lượng hệ số thanh thải creatinin qua nồng độ creatinin huyết thanh

Vì những khó khăn trong việc thu thập nước tiểu 24 giờ để tính hệ số thanh thải creatinin nội sinh, nên việc ước tính hệ số thanh thải creatinin nội sinh từ nồng độ creatinin huyết thanh đơn độc đã được các tác giả nghiên cứu trong nhiều năm.

Cơ sở để ước tính hệ số thanh thải creatinin nội sinh từ nồng độ creatinin huyết thanh là lượng creatinin được thận bài xuất hàng ngày là hằng định đối với mỗi cá nhân, vì khối lượng cơ không thay đổi giữa các ngày, do đó Ucre´V=k. Trong đó Ucre là nồng độ creatinin trong nước tiểu mẫu 24 giờ, V là thể tích nước tiểu trong một phút; k là hằng số đối với mỗi bệnh nhân. Vì vậy, Ccre thay đổi khi k/Pcre thay đổi. Trong đó, Ccre là hệ số thanh thải creatinin nội sinh; Pcre là nồng độ creatinin trong huyết thanh. Vì k là hằng số, nên Ccre thay đổi khi Pcre thay đổi, như vậy Ccre chỉ phụ thuộc vào Pcre.

Việc sử dụng nồng độ creatinin máu đơn độc để ước tính mức lọc cầu thận sẽ dẫn đến đánh giá quá mức mức lọc cầu thận ở người suy thận. Bởi vì nồng độ cao của creatinin trong huyết thanh người suy thận được ống lượn xa bài tiết creatinin tăng đáng kể, cùng với một lượng creatinin mất qua ruột. Cũng cần chú ý thêm, bắt đầu từ 35 tuổi trở đi thì mức lọc cầu thận và hệ số thanh thải creatinin nội sinh giảm dần khi tuổi tăng lên, vì số lượng nephron chức năng của thận giảm dần theo tuổi. Ở người 50 tuổi, số lượng nephron hoạt động giảm từ 1-30% làm mức lọc cầu thận giảm ở người cao tuổi, khi tới 80 tuổi mức lọc cầu thận chỉ 50-60 ml/ph nhưng nồng độ creatinin trong huyết thanh vẫn có trị số bình thường, nếu sử dụng phương pháp ước tính trên sẽ dẫn đến ước tính sai mức lọc cầu thận. Trẻ em, nồng độ creatinin huyết thanh tăng dần do khối lượng cơ tăng theo tuổi. Những bệnh nhân bị phù, làm cân nặng tăng không phản ánh đúng trọng lượng thực của bệnh nhân, cũng dẫn đến đánh giá không đúng mức lọc cầu thận. Tuy vậy, sử dụng nồng độ creatinin huyết thanh để ước đoán mức lọc cầu thận vẫn được nghiên cứu vì nó đơn giản và tiện lợi. Các công trình nghiên cứu đã cố gắng đưa ra các công thức hiệu chỉnh cho sát với mức lọc cầu thận thực.

+ Công thức của Cockroft và Gault (1976), đây là công thức được dùng phổ biến nhất hiện nay.

Trong đó Ccre (clearance of creatinin) là hệ số thanh thải creatinin nội sinh (ml/ph); tuổi của bệnh nhân tính theo năm; W (weight) là trọng lượng cơ thể bệnh nhân (kg); Pcre (plasma) là nồng độ creatinin trong huyết tương của bệnh nhân (mg/dl). Đối với nữ phải nhân kết quả với 0,85, vì khối lượng cơ ở nữ thấp hơn nam. Nếu nồng độ creatinin huyết tương được tính bằng mmol/l, thì hệ số 72 ở mẫu số được thay bằng 0,814.

Rolin và cs (1984), đã kiểm nghiệm công thức trên qua công trình nghiên cứu 500 người vừa được đo mức lọc cầu thận bằng 125 I, vừa được tính hệ số thanh thải creatinin nội sinh theo công thức của Cockroft và Gault, thấy mức lọc cầu thận được xác định bằng hai phương pháp trên có mối tương quan rất chặt (r=0,97).

+ Công thức của Salazar và Corcoran:

Trong đó Ccre là hệ số thanh thải creatinin nội sinh (ml/ph); tuổi bệnh nhân tính theo năm; W là trọng lượng cơ thể bệnh nhân (kg); h là chiều cao của bệnh nhân (cm); Pcre là nồng độ creatinin huyết tương của bệnh nhân (mg/dl).

+ Công thức của Barrett và Chantlle (1975) cho trẻ em:

Hai tác giả Barett và Chantlle đã đưa ra công thức ước lượng nồng độ creatinin huyết tương cho trẻ em dựa vào chiều cao của trẻ, vì khối lượng cơ tăng theo chiều cao và cân nặng của trẻ.

+ Công thức của Morris (1982) cho trẻ em:

Morris đưa ra công thức tính hệ số thanh thải creatinin cho trẻ em như sau:

Trong bốn thập kỷ gần đây, người ta nhận ra thận có vai trò quan trọng trong phân giải các peptid và protein, đặc biệt các peptid có trọng lượng phân tử thấp. Các chất này được lọc qua cầu thận, sau đó được các tế bào ống lượn gần tái hấp thu và chuyển hóa thành các amino acid.

Một số lớn các peptid, kể cả các hormon như parathyroid hormon, insulin…, một số protein có trọng lượng phân tử thấp, kể cả a 1-microglobulin đã được nghiên cứu. Theo Schardijin và Statius (1987), thì b 2-microglobulin là chất có giá trị để đánh giá mức lọc cầu thận.

B 2-microglobulin có trọng lượng phân tử 11815 Da, là chuỗi peptid gồm 99 amino acid, có bán kính phân tử 2,1nm, do vậy được lọc qua cầu thận tự do như với nước (cầu thận có thể lọc các phân tử có kích thước £5,5 nm). Sau khi được lọc qua cầu thận, 99% lượng b 2-microglobulin được ống thận tái hấp thu và thoái giáng. Vì được lọc qua cầu thận dễ dàng, nên ở người khỏe mạnh, nồng độ b 2-microglobulin trong huyết thanh thấp £2 mg/l, trung bình 1,5 mg/l. Nồng độ b 2-microglobulin trong huyết thanh tăng khi mức lọc cầu thận giảm, và đạt tối đa 40 mg/l ở người tăng ure máu và bệnh nhân lọc máu chu kỳ.

Logarit nồng độ b 2-microglobulin huyết thanh có tương quan chặt với logarit của hệ số thanh thải inilin. Do đó logarit nồng độ b 2-microglobulin huyết thanh là thông số rất tốt để đánh giá rối loạn chức năng thận, đặc biệt khi mức lọc cầu thận giảm. Nồng độ b 2-microglobulin trong huyết thanh cho biết mức lọc cầu thận tương đối chính xác, nhất là ở người già khi mà khối lượng cơ giảm và mức bài xuất creatinin của thận thấp. Nồng độ b 2-microglobulin trong huyết thanh không bị ảnh hưởng của khối lượng cơ, cũng không bị ảnh hưởng của giới tính.

Định lượng b 2-microglobulin trong huyết thanh để đánh giá mức lọc cầu thận chưa được ứng dụng rộng rãi trong lâm sàng, vì cho đến nay định lượng nồng độ b 2-microglobulin bằng phương pháp miễn dịch phóng xạ (RIA) còn quá đắt, phương pháp định lượng ELISA rẻ hơn.

Ở những bệnh nhân có khối u, đặc biệt là u lympho và những bệnh như lupus ban đỏ hệ thống, hội chứng Sjogren, viêm khớp dạng thấp, nồng độ b 2-microglobulin trong huyết thanh tăng cao hơn bình thường.

2.7. Đo mức lọc cầu thận bằng phương pháp đồng vị phóng xạ

2.7.1. Sử dụng dược chất phóng xạ 51Cr-EDTA

EDTA (ethylen diamine tetra acetat) được cầu thận lọc hoàn toàn giống như inulin, không độc, không bị chuyển hóa khi đưa vào cơ thể, không được ống thận tái hấp thu hay bài tiết, có thể dùng để đo mức lọc cầu thận giống như inulin. Người ta gắn thêm 51 Cr, là chất phóng xạ có thời gian bán hủy dài, được thải nhanh qua nước tiểu để đo mức lọc cầu thận bằng phương pháp phóng xạ. Có hai cách đo mức lọc cầu thận với EDTA được áp dụng:

+ Đo hệ số thanh thải EDTA bằng phương pháp truyền tĩnh mạch hai giai đoạn, giống như đo hệ số thanh thải inulin. Tính hệ số thanh thải EDTA theo công thức (1).

+ Đo mức giảm hoạt độ phóng xạ trong huyết tương của 51Cr-EDTA. Phương pháp này tiện lợi hơn vì không phải thu thập nước tiểu theo thời gian, chỉ cần tiêm thuốc tĩnh mạch một lần. Mức lọc cầu thận đo bằng phương pháp 51 Cr-EDTA tương đương mức lọc cầu thận đo bằng inulin, ngay cả khi mức lọc cầu thận giảm xuống 3-15 ml/ph.

2.7.2. Sử dụng dược chất phóng xạ 125I-iothalamate

Sử dụng dược chất phóng xạ 125I-iothalamate để đánh giá mức lọc cầu thận tương tự như 51 Cr-EDTA.

2.7.3. Sử dụng dược chất phóng xạ 99Tcm-DTPA

DTPA (diethylene triamine penta acetic acid tin) gắn với 99Tcm đã được dùng để đo mức lọc cầu thận. Mức lọc cầu thận được đo bằng 99 Tcm-DTPA có tương quan rất chặt với mức lọc cầu thận đo bằng inulin (r=0,97).

Hình 3.4. Xạ đồ thận với 99 Tcm-DTPA ở người có chức năng thận bình thường. Mức lọc cầu thận ở thận trái 60,5ml/ph (55%), thận phải 49,5ml/ph (45%), tổng mức lọc cầu thận là 110ml/ph

Tiêm 2-3 mCi dược chất 99 Tcm-DTPA vào tĩnh mạch, rồi đo hoạt tính phóng xạ ở hai thận, quan trọng nhất là thời gian sau tiêm 2 phút. Đường cong biểu diễn hoạt độ phóng xạ của thận theo thời gian có 3 pha: pha tưới máu (pha động mạch), pha bài tiết, pha bài xuất. Đo hoạt độ phóng xạ theo thời gian rồi tính ra mức lọc cầu thận của từng bên thận. Mức lọc cầu thận toàn bộ bằng tổng mức lọc cầu thận của hai thận.

Nguồn: Hà Hoàng Kiệm. THẬN HỌC LÂM SÀNG. NXB YH. 2010. Tr 144 – 151

CHIA SẺ BÀI VIẾT

Các Nghiệm Pháp Thăm Dò Dòng Máu Thận

Bình thường, dòng huyết tương qua thận là 580-620 ml/ph, nếu hematocrit là 0,45 l/l, thì dòng máu thận là 1050-1120 ml/ph. Trong điều kiện sinh lý bình thường, dòng máu thận thay đổi do đau, stress, có thai, hoạt động thể lực, lượng protein trong chế độ ăn. Trong trường hợp bệnh lý, dòng máu thận giảm trong: giảm thể tích tuần hoàn, suy tim, trong các bệnh thận. Giảm dòng máu thận thường tỉ lệ với giảm mức lọc cầu thận.

1. Đo hệ số thanh thải PAH

+ Kỹ thuật: để đo hệ số thanh thải PAH, người ta dùng phương pháp truyền tĩnh mạch hai giai đoạn.

– Giai đoạn 1: pha 30 ml dung dịch PAH 20% vào 250 ml dung dịch natri clorua 0,9%, truyền tĩnh mạch với tốc độ 20 ml/ph.

– Giai đoạn 2: tiếp theo giai đoạn 1, pha 14 ml PAH 20% vào 500 ml dung dịch natri clorua 0,9%, truyền tĩnh mạch với tốc độ 4 ml/ph để đạt nồng độ trong huyết tương 0,001-0,005 g/l (nồng độ trong huyết tương không được quá 7-10mg/dl).

Trước khi bắt đầu giai đoạn 1, đặt thông bàng quang qua niệu đạo. Khi bắt đầu giai đoạn 2 được 20 phút, tháo hết nước tiểu trong bàng quang bỏ đi, sau đó bơm vào bàng quang một ít không khí. Sau 20 phút, lấy hết nước tiểu trong bàng quang và lấy máu, định lượng PAH và đo thể tích nước tiểu.

+ Dòng huyết tương và dòng máu qua thận được tính theo công thức:

– Dòng huyết tương qua thận:

– Dòng máu qua thận

Trong đó C PAH là hệ số thanh thải PAH và đúng bằng dòng huyết tương qua thận (ml/ph); U PAH là nồng độ PAH trong nước tiểu (mg/dl); V là thể tích nước tiểu trong một phút (ml/ph); P PAH là nồng độ PAH trong huyết tương (mg/dl); Q là dòng máu thận (ml/ph); Htc là hematocrit của máu (l/l).

+ Bình thường dòng huyết tương qua thận là 620 ml/ph, dòng máu qua thận là 1120 ml/ph (với hematocrit là 0,45 l/l).

2. Đo hệ số thanh thải diodrat

Diodrat là thuốc cản quang đường tĩnh mạch, được dùng để đo dòng huyết tương qua thận. Sử dụng phương pháp truyền tĩnh mạch hai giai đoạn liên tục, hoặc tiêm dưới da, hoặc tiêm bắp. Tất cả các kỹ thuật này đều phải đạt nồng độ diodrat trong máu dưới 5 mg/dl.

Kết quả dòng huyết tương qua thận bằng hệ số thanh thải diodrat và bằng 687 ml/ph (Smith).

3. Đo hệ số thanh thải PSP

PSP (phenol sulphol phtalein) ở nồng độ thấp trong huyết tương (<1mg/dl), có hơn 80% PSP gắn với albumin, còn 20% ở dạng tự do. Chỉ có lượng PSP ở dạng tự do được lọc qua cầu thận, còn PSP gắn với albumin được ống thận bài tiết. Khi đi qua thận, hầu hết lượng PSP trong máu được thận bài xuất, máu tĩnh mạch thận hầu như không còn PSP, do đó hệ số thanh thải PSP xấp xỉ dòng huyết tương qua thận. Vì vậy, có thể đo hệ số thanh thải PSP để đánh giá dòng huyết tương qua thận và dòng máu qua thận.

Bình thường hệ số thanh thải PSP là 600 ml/ph.

4. Đo hệ số thanh thải 125I-iodohippurat

Kỹ thuật đo tương tự như phương pháp đo hệ số thanh thải PAH, nhưng xác định nồng độ 125 I-iodohippurat trong máu và trong nước tiểu bằng phương pháp đo hoạt độ phóng xạ.

5. Kỹ thuật ghi hình phóng xạ dùng 131I-hippuran

Dùng máy ghi hình gamma để đo hoạt độ phóng xạ sau khi tiêm tĩnh mạch 131 I-hippuran, từ đó tính ra dòng huyết tương qua thận. Chacati (1985) thấy phương pháp này cho kết quả có tương quan chặt với phương pháp đo hệ số thanh thải PAH (r=0,86).

6. Đo hệ số thanh thải 5-hydroxy indol acetic acid (5-HIAA)

Cho đến những năm gần đây, người ta vẫn tin rằng không có chất nội sinh nào có thể sử dụng để đo dòng máu thận. 1989 Hannedouche đã phát hiện chất 5-HIAA là sản phẩm chuyển hóa chính của serotonin được thận bài xuất 75%, và hệ số thanh thải của 5-HIAA có tương quan chặt với hệ số thanh thải PAH. Chất 5-HIAA được định lượng bằng phương pháp so màu. Đo hệ số thanh thải của 5-HIAA có thể được dùng để xác dịnh dòng huyết tương qua thận.

7. Siêu âm Doppler mạch máu thận

Sử dụng siêu âm Doppler phối hợp với siêu âm 2D khảo sát mạch máu thận cho chúng ta biết được hình thái của động mạch thận, tốc độ dòng máu thận và lưu lượng dòng máu thận. Có thể khảo sát từng vị trí của động mạch thận như gốc động mạch thận chỗ xuất phát từ động mạch chủ, động mạch ở rốn thận, động mạch thùy trên, thùy giữa, thùy dưới.

Lưu lượng dòng máu thận được tính theo công thức sau:

Q = S × Vm

Q: lưu lượng dòng máu thận (ml/ph)

S: Tiết diện động mạch.

Vm: Vận tốc trung bình của dòng máu thận (trung bình của thì thâm thu và thì tâm trương)

Siêu âm Doppler động mạch thận là biện pháp không xâm nhập, dễ thực hiện, nhanh chóng và rẻ tiền nên thường được ứng dụng hiện nay để thay thế các phương pháp khác thăm dò dòng máu thận trong lâm sàng.

PGS. TS. Hà Hoàng Kiệm, BV 103, HVQY